Büyüsü Bozulan Batı

O zamanlar  “delikanlılığın göstergesi” sayılan sigara içmenin, bir insanın yapabileceği en aptalca alışkanlıklardan birisi olduğunu ancak, 34 senelik tiryakiliğime son verince kabullenebildim. Sigarasız beş yılı geride bıraktığım bugünlerde, niçin sigara içtiğimi veya beni 34 yıl boyunca tütün (nikotin) bağımlısı yapan hayat anlayışını anlamaya çalışıyorum: Amerika’nın 16. Yüzyıl’daki keşfiyle kıta Avrupa’sına getirilen ve daha sonra tütünden para kazanmak isteyen açıkgöz tüccarların, bu zehiri sağlığı pahasına tüketecek müşteriye ihtiyacı vardı. Batı’da Goethe gibi bir şairin; “Tütün içmek aptallıktır. İnsanın düşünmek ve şiir yazmak yeteneğini engeller” uyarısına ve Osmanlı’da 4. Murat’ın yasağına (1633) rağmen günümüze kadar tütün arzcıları ve talepcileri artarak devam edegelmiştir. Her tiryakinin bir başlama bahanesi vardır: Birisi keyiften, diğeri kederden, bazısı hava olsun diye, bazısı da özentiden başlamıştır şu laneti içmeye... Benimki sadece özentiden ibaretti.

Zaten yetiştirdiği ürünü veya ürettiği malı satabilmek için çağdaş kapitalist, önce onu özendirmenin ortamını hazırlar, yollarını arar. Ahlâk ve vicdan yoksunu sermayedar, kazanabilmek için yerine göre (sigarayı özendirerek) senin ciğerlerini, yerine göre (önce savaşı körükleyip ardından silahı özendirerek) kanını ister. İleri sanayi ülkelerinde üretilen son model silahların satıldığı, ateşlendindiği ve kan akıttığı yerlere bir bakın lütfen...

Sigarayı, örnek aldığımız, beğendiğimiz, imrendiğimiz insanların içtiğini görmeseydik, hiç ağzımıza alır mıydık... Sıradan halktan, gıpta ve hayranlıkla baktığımız bir kesimimiz var ki, onlar özentilerinden dolayı Amerikanlaşmaya “cola” patlatarak başlangıç yaptılar. Özendiğimiz kesimin özentilerine biz de iştirak ettik. Şimdi özene bezene yukarıdan aşağıya doğru hepimiz McDonald’slaşıyoruz...

Türkiye’den Almanya’ya karayoluyla izin dönüşü yapan bir yakınım;  “Münih civarında otoban kenarındaki McDonald’s levhasını gören 13 ve 15 yaşlarındaki çocuklarım öyle bir sevinç çığlığı attılar ki, neye uğradığımı şaşırdım” demişti. Aradan birkaç sene geçmesine rağmen, sanki ben de oradaymışım gibi o sevinç çığlıklarını hafızamda canlı tutuyorum. Çocuklarımızı oraya çeken sadece “hamburger” ve “cola” olmasa gerek... Evde kızartılan köfte, eloğlunun okyanus ötesinden dondurulmuş olarak getirdiği “hamburger”inden daha lezzetli ve sihhatli olmasına rağmen, bu çığlıklar neyin habercisi? Bu sorunun cevaplarından birisi, G. Ritzer’in, “ABD dışındaki birçok insan için bir fast food restoranında yemek yemek mekânsal sınırlamaları aşarak en azından fantazilerinde Amerika’da yemek yemelerine olanak sağlar –ya da en azından Amerikalılar gibi yemek yemelerini sağlar şeklindeki tesbiti olabilir. (Georg Ritzer, Büyüsü Bozulmuş Dünyayı Büyülemek)”

Baskın kültüre boyun eğmek veya özenmek, yeme-içme, giyim-kuşam gibi tüketim alışkanlıklarının değişmesiyle başlar. Köftede olduğu gibi, sizin ve size ait olan şeyler, baskın kültürünkü karşısında değersizleşir, gözden düşer. Fazla söze gerek yok; bu çığlıklar “McDonald’s Nesli”nin çığlıklarından başka bir şey değildir maalesef... Bugün hazır, paketlenmiş, süslü-püslü ambalajlarda sunulan yiyeceklere tamahlanan, ağzı sulananlar, yarın önlerine konacak proğramlanmış hayat tarzını, ambalajlanmış fikirleri kabullenmekten başka seçenekleri olmayacak. Böylesi bir nesil için yaşamak, sadece tüketmekten ibarettir.

Bu büyü bozulmalıdır! Adeta, “siz tüketmek için yaratıldınız “ diyen hayat anlayışına karşı, “siz öğrenmek için yaratıldınız”  akidesi yeniden geçerlilik kazanmalıdır, çünkü  öğrenen insan, aynı zamanda üretken insandır. Batı kültürünün nesneleştirdiği insan yeniden öze dönmeli, özneleşmelidir. Medeniyet boyutunda Batı’nın büyüsünü (Türk/Müslüman bana göre) bozan iki önemli düşünürden birisi Cemil Meriç, diğeri Ali Şeriati’dir. Çünkü her ikisi de önce kendini sonra da Batı’yı okumuş münevverlerimizdir.

Jean Baudrillard, “Tüketim Toplumu” adlı kitabının sonunda, “yeniden nesnenin ve nesnenin görünüşteki bolluğunun uzağına düşmüş, hüzünlü ve kehanetçi söylemin içindeyiz” diyor ve yakın bir zaman dilimi içinde, Paris’de 1968 Mayıs’ında  patlak veren gençlik hareketine benzer şiddette sosyal patlamaların olacağına dair kâhince tesbitler yapıyordu. Konu üzerindeki çalışmam daha devam ederken, Washington, Frankfurt ve Cannes’de global sermayenin esareti altına aldığı (Batılı) dünya düzeninini günlerden beri protesto eden gençlik hareketlerinden televizyonlar haberler veriyorlardı.

Merhum Ali Şeriati, ölümünden önce babasına ithafen yazdığı (16 Mayıs 1977)  son mektubunda, çağdaş aydınların çıkmaza girdiğini, ilmin yenilgiye uğradığını ve ideolojilerin güçsüzleştiğini söyler. O günden bugüne baş döndürücü bir hızla değişen dünyada ideolojiler de bitti, ideologlar da... Dinin yerini alma iddiasında olan bilimin de atom bombası yaparak güç ve sermayenin kölesi oldu, dedikten sonra, sözkonusu  medeniyetin yarattığı yeni insan tipini Şeriati;  “zengin bir bedbaht ve gelişmiş bir vahşi”  olarak tanımlıyor. (Ali Şeriati, Aşina Yüzlerle)

Yukarıdaki şerhin düşüldüğü tarihin beş yıl evvelinden beri ve o şerhin düşülmesinden 34 sene sonra Batı Medeniyeti’nin doğduğu ve hayat bulduğu Avrupa’da okumuş, sosyo-kültürel hayatın içinden birisi olarak ben de, Ali Şeriati’ye şahitlik yapıyorum:

-Baskın olduğu her coğrafyada bu medeniyet, zengin bedbahtlar ve gelişmiş vahşiler yaratmış, ilmi de, bir sömürü ve tehdit aracı olarak istismar ettiğinden, vahşi kapitalizmin emrine vererek, kitle imha silahlarına dönüştürmüştür. Dünden daha beter, çok övünülen özgürlük ve demokrasi de asıl hedefinden saptırılarak, Şeriati’nin tabiriyle; para ve şehvetin yularsız at gibi koşturduğu bir meydana, halk özgürlüğünün yağmalanma ve tüm insanî değerlerin çiğnenme alanı hâline dönüşmüştür.

Fransa’nın önde gelen düşünürlerinden birisi de, Batı toplumunun düştüğü krizin sebeplerini sıralarken, aslında Şeriati’den pek farklı düşünmüyor: Uzun zamandan beri dinî inancını kaybeden toplumumuz içten içe tamamıyla yönünü şaşırmış durumdadır  (Emmanuel Todd, Frei). 

Kendi yörüngesinden çıkmış, hedefini şaşırmış, çoktan beridir cazibesini kaybettiğinden  büyüsü de bozulmuş bir Batı’ya akıl edemeyenin aklına şaşarım.


 YAZARIN DİĞER YAZILARI:


Büyüsü Bozulan Batı
Yorgun Adam
Medeniyet Ülküsü (2)
Medeniyet Ülküsü
Batı ve Batılı Değerler Tükenirken...
Benden Alkış Bekleme
Güvercinin Aşkı ve Karganın Leşi (3)
Güvercinin Aşkı ve Karganın Leşi (2)
Güvercinin Aşkı ve Karganın Leşi
Hakikat Çıplak!
Benim Farkım, Sesli Düşünmektir
Hâkim Medeniyetin Hâkimiyeti
Gençlik Liderini Arıyor
Siyaseten ve Hakikaten Batı Avrupa Türkleri
Müslümanın Dirilişi
İnandığınız gibi misiniz, yoksa Yaşadığınız gibi mi?
Global Düşünebilmek, İnanabilmek ve Yaşayabilmek (3)
Global Düşünebilmek, İnanabilmek ve Yaşayabilmek (2)
Dostlar veya Muhsin Ceylan
Global Düşünebilmek, İnanabilmek ve Yaşayabilmek