Hamamlar

Sivil mimarinin en güzel örneklerinden biri olan Türk hamamlarının yapılanması çok eski zamanlara dayanmaktadır. Bu yapılarla İslam'ın temizliğe verdiği önem de ortaya çıkmaktadır. Hamamların inşa ediliş tarzları her ne kadar birbirlerinden farklı gibi görünse de ortak ve önemli yanları hiç değişmemektedir. Cumhuriyet döneminden sonra farklı bir yapılanma olmadığı gibi asırlarca insanlara hizmet veren, geçmişin armağanı bu yapılara olan ilgi de artarak devam etmektedir. İstanbul'da konak ve ev hamamlarının haricinde 300'den fazla hamamın bulunması Türklerin hamama verdiği önemi göstermektedir. Hamamların Bir çoğunun cami yakınlarında bulunması da bir dini ihtiyaç olarak inşa edildiğini doğrulamaktadır.

Avrupa ülkelerinde boş verin hamamları evlerde elli - altmış yıl öncesine kadar tuvaletlerin dahi olmaması günümüzde ne yazık ki medeniyet seviyesinin belirtilmesi için bir açıklayıcı unsur olarak ele alınmıyor. Bugün dahi batı ülkelerinde geçmişin yansıması olarak bazı evlerde bir kattaki tek bir tuvaleti 6 veya 8 hanenin kullandığı görülmektedir.

İstanbul'da Türkler tarafından yapılan en eski hamamların, Fatih, Mahmut Paşa , Bayezid, Yıldız ve Çukur Hamamı olduğu tahmin edilmektedir (1).
Türk hamamları ya tek, ya da çift olarak inşa edilmişlerdir. Tek inşa edilen hamamlara erkek ve kadınlar günün değişik saatlerinde ayrı ayrı kabul edilmektedir. Çift olanlar ise bitişik olarak tek ısıtma sistemiyle ayrı girişleriyle kadın ve erkeklerin hizmetlerine açılmıştır.

Hamamlar üç bölümden oluşmuşlardır. Her bölümün üstü ise basık sekizgen kemerli kasnak üzerinde birer kubbe ile örtülmüştür.
Kubbelerin üstlerine dışlarından cam fanuslar geçirilmiş « tepe camı » denilen küçük pencereler yapılmıştır. Böylece iç mekanlara gün ışığıyla loş bir aydınlık girmektedir.

Hamamlarda kapılar hamam sıcaklığını korumak için daima küçük yapılmış, ayrıca ağırlıkla kendi kendine kapatmalı olan arkalarından sarkan asılı taş veya ağaçtan yapılmış tokmaklı bir sistem eklenmiştir. Ve arka arkaya çift kapılı ve tek kanatlı olan bu tahta kapılar iki yanlarındaki kapı ökçelerinin söge taşlarına açılmış oyuklar içinde dönerek açılıp kapanmaktadırlar.

Hamamlarda soyunma yerine veya elbise konulan yerlere « câmegâh » denir. Bunlar hamamların bir çoğunda biraz yüksekte, iki katlı ve şirvan şeklinde taşlığın iki tarafında yer almaktadır. Buralara ahşap merdivenlerle çıkılır. Soyunma yeri ile hamam arasında « ılıklık bölümü» veya « soğukluk » denilen beşik tonozlu serin bir yer vardır. Burada mermer bir sed üstünde kurulanma ve peştemal değiştirmek için yataklı kerevetler bulunur.
Buradan yan taraflardaki traş ve temizlenmeye ayrılmış yerlere yani halvetlere girilir. Veya dikdörtgen planlı sıcak bölgeye ya da « halvet » denilen hücre şeklindeki küçük odacıklara geçilir. Bunların kapılarının kanadı yoktur. Peştemal asılırak kapanır. Her halvette musluklu bir veya iki kurna bulunur.

Ortadaki altından ısıtmalı mermerden yapılmış
elli santim yükseklikteki göbek taşının çevresinde bulunan yerlere bir karış kadar yüksek mermer sekiler üzerinde sıra ile kurnalar yerleştirilmiştir. Halk kurnalar yanındaki bu mermer sedler üzerine oturarak yıkanırlar. Kirli sular mermerden oyularak gizlenen bölümlerden dışarı çıkar.

Her hamamın bir de külhan kısmı bulunmaktadır. Burası hamamın döşeme taşları altında « cehennem » denilen ve kârgir ayaklar arasındaki boşluklardan oluşan kısımda yer almaktadır.

Tedavi amaçlı havuzlu hamamlar hariç, genellikle Türk hamamlarında insanların birlikte girdikleri havuzlar yoktur. Ancak Sirkeci'de Hocapaşa Hamamı gibi yahudilere mahsus « batak » denilen bazı hamamlarda havuzlar bulunmaktadır. Bilindiği gibi İslama göre içerisine vücud giren , hattâ parmak sokulan su dahi kirli sayılmaktadır.

Tarihe saygısızlığın bir sonucu olarak son yıllarda yakılan tarihi evler gibi arsa ve enkazından faydalanmak için hamamlarımız da yıkılmaktadır. Sadece İstanbul'da 40'a yakın hamamın yokolduğu bilinmektedir. Bu şekilde Tûrk mimari eserlerimizin yavaş yavaş ortadan kalkmasına sebep olunmaktadır.
Osmanlı döneminde çevreyi korumak için alınan tedbirler gibi insan hayatı ve sağlığıyla ilgili bir çok hüküm ve kararlar dikkatleri çekmektedir.

Osmanlı döneminde çevreyi korumak için alınan tedbirler gibi insan hayatı ve sağlığıyla ilgili bir çok hüküm ve kararlar dikkatleri çekmektedir.
XVI. asırda hamamların işletilmesine dair hükümler ise şu şekildedir :

Hamamcılar hamamlarını temiz tutub suyu mutedil ve hamamı ıssı ola...
Dellâkleri cest-ü çalâk olup usturaları keskin ola...
Taslar kalaylı ve peştemalları bütün ola...
Natırların peştemalları temiz tutub müslüman ile gayr-i müslim futalarını karıştırmıyalar
Berberler dahi gayr-i müslimleri traş eyledikleri usturalarla müslümanları traş etmiyeler...
Havlu ve makramaları ayrı ola. (2)

Hamamla ilgili her birimizin değişik hatıraları vardır. Geçmişte bu yerlerde birlikte yıkandığımız insanlarımızdan bir çoğu aramızdan ebedi bir yolculuğa çıktılar... Geçmişte bizler gibi bir çoğu kirlerini temizledi fakat günahlarını temizleyemediler. Onların oralara girdikleri ve çıktıkları anların tek şahidi duvarlardan ne yazık ki her hangi bir şey okuyamıyoruz.

Faydalanılan Kaynaklar :

(1) Celâl Esad Aseven, Türk Sanatı Tarihi, VII. Fasikül, Sayfa 525
(2) Dr. Süheyl Ünver, Vakıflar Dergisi, Sayfa : 251

 SAYFA BASI

Yazarın diğer yazıları:

Hamamlar
Referandum ve halkın ortaya çıkan tepkisi
HANGA HUNGA
Dar Kapı
Suçlar vadisi
Sözlerimden duman çıkıyor
Sen ne biçim insansın?
Yorgun değiliz biz türküler varken...
Gurbet ve Tutkular
İçinizdeki şehir
Küçüktüm küçücüktüm
Yan Kesit
Çağın üzerindeki karanlıklar 
Arayış
Hazır mısınız çocuklar?
Varoluş üçgeni
Öğretmenim
Acılar karla kaplanırken
Savaş Dansları
Karanlığa savaşla yazılanlar
Gurbet Çiçekleri
Çöpçü kardeş
Kapar kapılarını dostlarına
Ne zaman başımı kaldırsam
İnsanları tanımak istiyorum
Üzerimize ağları ördüler
Yargılanışım

SAYFA BASI